سرشتهای دیکتاتوری (طبایع الاستبداد یا مصارع الاستبداد)

کواکبی مانند سید جمال، آگاهی سیاسی را برای مسلمانان واجب و لازم می شمرد و معتقد بود رژیم سیاسی که مثلا مشروطه باشدیا چیز دیگر به تنهایی قادر نیست که جلو استبداد را بگیرد، هر رژیمی ممکن است شکل استبداد پیدا کند، در نهایت امر آنچه می تواند جلواستبداد را بگیرد شعور و آگاهی سیاسی و اجتماعی مردم و نظارت آنهابر کار حاکم است، وقتی که چنین شعور و چنین احساس و چنین آگاهی در توده مردم پیدا شد آن وقت است که اژدهای سیاه استبداددربند کشیده می شود و البته این بدان معنی نیست که نباید به رژیم کارداشت و رژیم هرگونه بود، بود.

بلکه به معنی این است که رژیم خوب آنگاه مفید است که سطح شعور سیاسی مردم بالا رود. و لهذا کواکبی مانند سید جمال (و بر خلاف عبده) برای فعالیتهای سیاسی و بالا بردن سطح شعور سیاسی توده مسلمان نسبت به سایر شئون اصلاحی زندگی آنها حق تقدم قائل بود و هم معتقد بود که شعور سیاسی را بااستمداد از شعور دینی آنها باید بیدار کرد.

از پیشگفتار:
دیکتاتوری بلای خانمانسوز دیرینه بشریست. از هنگامیکه جوامع بشری شکل مدنی بخود گرفتند، زورگوئی و خودکامگی نیز تولد یافت.
در طی اعصار و قرون متمادی و پس از پیدایش تمدنها و تحولهای بزرگ و سیر دگرگونیهای اجتماعی و سیاسی و تکامل جامعه شناسی و با همه جنگها که برای آزادی انسانها صورت گرفته و خونهای گرانبها در اینراه ایثار شده است و بعد از مبارزات گسترده و پیگیر و پر ژرف در راه استقرار آئینهای بند گسل و ایدئولوژیها و نظامهای مردمی و پس از پیروزی انسان به بزرگترین دشواریها و بیماریها هنوز دیکتاتوری بیماری کهنه و مزمن ، دست از گریبان آدمیان برنداشته است.
چرا بشر توانست به بزرگترین مشکلات فایق آید؛ اسرار اتم و منظومه های آسمانی را بشکافد، به حقایق جهانهای عمق زمین و دریا تا کرات و کهکشانها، از اینسو تا به رموز موجودات ریز ذره‌بینی آگاه شود، ولی نمی تواند این عفریت پیر زورگوئی و خودکامگی را بزنجیر کشد؟ چرا؟
برای اینکه این عفریت هر زمان با دست مشاطه گران و با روژ و پودر و لوسیونهای عمال زر، زور و تزویر بشکلی دلفریب در می آید، عجوزه دیکتاتوری در لباس عروس دموکراسی به مردم تحمیل می شود…