کتاب ولاءها و ولایت‌ها، در اصل مقاله‌اى بوده به قلم متفکر شهید آیت‌اللّه‌ مرتضى مطهرى که در سال 1347 هجرى شمسى در کتاب محمد صلى‌الله‌علیه‌و‌آله خاتم پیامبران با هدف درک هرچه بهتر حقایق اسلامى و چنگ زدن به ریسمان محکم ولایت به رشته تحریر در آمده است.
راه مقدس انقلاب اسلامى را با خواندن کتاب ولاءها و ولایت‌ها استوارتر بپیماییم و اندکى از دین بسیار خود نسبت به آن متفکر شهید را ادا کرده باشیم.
موضوع «ولایت» و «ولیّ» از مهم‌ترین موضوعات در مکتب جهانشمول اسلام است. استاد شهید مطهری در کتاب ولاءها و ولایت‌ها، این موضوع را از ابعاد و جوانب گوناگون مورد بررسی و تحلیل قرار داده‌اند. ایشان پس از ارائه تعریفی جامع از واژه «ولایت» و «ولیّ» و نیز موارد استعمال لفظ «مولی»، به تقسیم ولاء به ولاء منفی و ولاء اثباتی (عام و خاص) می‌پردازند.
بخش اعظم کتاب ولاءها و ولایت‌ها به بیان مشروح انواع ولاء اثباتی خاص اختصاص داده شده است. در این بخش، مباحث جالبی مانند عصمت پیامبر و امام، شئون گوناگون پیامبر اکرم (ص)، ولایت تکوینی، معجزه و... مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.
استاد مطهری ضمن بیانات مفهومی ولاء آن را به دو نوع منفی و مثبت تقسیم می کند که ولاء منفی بر خود داشتن مسلمانان از دوستی و سرپرستی غیر مسلمانان است ولی ولاء مثبت، خود بر قسم است، ولاء اثباتی عالم که مربوط به دوستی مسلمانان نسبت به یکدیگر و علاقه آنها بر سرنوشت مشترک خود است. ولاء اثباتی خاص که مربوط به اهل بیت(ع) پیامبر می باشد و در چهار بعد محبت، امامت از عامت و تصرف و یا ولایت غیبی و ملکوتی قابل ملاحضه می باشد. .
از استاد مطهری درباره ی همین موضوع و به سؤالات زیر پاسخ می دهد:
· آیا حب و بغض منطقی هم وجود دارد یا همه ی دوستی ها و دشمنی ها احساسی است؟
. آیا اسلام محبت و نیکی به غیر مسلمان را به طور کلی نفی می کند؟
. بشر دوستی یعنی چه؟
. معیار تنظیم روابط مسلمان با یکدیگر چیست؟
. توصیه به محبت اهل بیت علیهم السلام چه فلسفه ای دارد؟
. تقرب به خدا یعنی چه؟