رمان «شیطان» از لئو تولستوی اثری کوتاه اما تند و بیپرده است که حدود سالهای پایانی زندگیاش نوشته شد؛ زمانی که او درگیر بحرانهای اخلاقی و معنوی بود.
داستان درباره مردی به نام یوگنی ایوانیچ است، زمیندار جوان و تحصیلکردهای که بعد از مرگ پدرش سعی میکند زندگی خود را سر و سامان بدهد. او وارد رابطهای با زن روستایی زیبایی به نام استپانیدا میشود؛ رابطهای پنهان و کاملاً جسمانی که بعداً قطعش میکند، چون تصمیم میگیرد ازدواجی محترمانه و آرام با دختری از طبقه خودش داشته باشد. اما مشکل اینجاست که استپانیدا همچنان بر او تاثیر میگذارد و شهوت و وسوسهای که یوگنی در برابرش احساس میکند، او را عملاً فلج میکند.
تولستوی در این کتاب نشان میدهد چگونه یک کشش غریزی کنترلنشده میتواند زندگی سالمترین و آبرومندترین آدمها را از درون خراب کند. این «شیطان» در واقع موجودی خارجی نیست؛ به تعبیر تولستوی، نیروی تاریک درونی و وسوسهای است که آدم از خودش پنهان میکند. کتاب به شکل بیرحمانهای درباره کشمکش میان اخلاق، شهوت، وظیفه و خودفریبی حرف میزند.