فايل داراي يك فايل pdf است كه ميتوان از ان عكس گرفته و به فايل اصلي اضافه كرد. شناخت مغازه ها، دكان ها و راه هاي اصلي و فرعي در آن فايل است
•
•فهرست
•فصل اول (مطالعه و شناخت جغرافیایی و طبیعی) .............................................................................. 5
•
•
•فصل دوم (مطالعه و شناخت شهر گرگان) ..................................................................................... 22
•فصل سوم (کالبدهای اصلی و فرعی و عناصر بازار گرگان) ................................................................ 33
•فصل چهارم (سازمان اقتصادی و نیروی انسانی بازار گرگان) ............................................................. 50
•
•
•منابع ............................................................................................................................... 63
•
•
•
•
•
موقعيت جغرافيايي و طبیعی استان گلستان:
•استان گلستان با وسعتی برابر 22033 کیلومتر مربع با در بر گرفتن جلگه شرق دریای خزر 75/1 مساحت ایران را شامل می شود. این استان از شمال به جمهوری ترکمنستان و از شرق به استان بجنوردو از جنوب با استان سمنان و از غر ب به استان مازندران محدود می شود.این استان دارای 6 شهرستان،14شهر، 15بخش و 1087روستا است.
•مختصات جغرافیایی استان شامل 56درجه و 30 دقیقه طول شرقی و 36 درجه و 30 دقیق عرض شمالی که در محدوده سه حوزه آبخیز رودخانه گرگان رود و قره سو و اترک واقع شده است.
•کشور ایران با دارا بودن مراکز عمده فرهنگی و تاریخی و طبیعی و اقلیم متنوع یکی از مراکز عمده صنعت گردشگری جهان به شمار می آید. استان گلستان به لحاظ شرایط آب و هوایی و جغرافیایی به استان چهار اقلیم و چهار فصل شهرت دارد در بین سایر استان های کشور جایگاه ویژه ای در صنعت گردشگری داخلی است.
•
•این استان دارای ویژگیهای طبیعی نظیر جنگل و کوه و جلگه و دشت و صحرا و بیابان و رودخانه و خلیج است که این عوامل نقش به سزایی در رونق و شکوفایی اقتصاد مردم این منطقه از سرزمین ایران دارد و از آنجایی که بیشترین مردم این منطقه در روستاها و دشتهای حاصلخیز ساکن هستند، بالطبع محور تمام فعالیت های اقتصاد آنها ننیز در بخش کشاورزی متمرکز شده است. البته در مناطق کوهپایه ی و نواحی نیم خشک و خشک دامداری و دامپروری نیز رایج است. از محصولات عمده کشاورزی منطقه می توان از پنبه، دانه های روغنی، غلات، توتون، برنج و ... نام برد.
•استان گلستان از معدود استانهای کشور است که هم از جهت طبیعی و توپوگرافی و هم ازجهت تاریخی و فرهنگی دارای جاذبه های بسیار متنوع و فراوان بوده و قادر است گردشگران فراوانی اعم از ایرانی و خارجی را با هر نوع علاقه و سلیقه خصوصا در زمینه اکو توریست جذب نماید.
• از مراکز طبیعی استان می توان به تالاب های آلماگل ، آلا گل ، گمیشان ، گز و آبشارهای گلستان ، شیر آباد ، لوه ، رنگو ، کبودوال ، زیارت و پارکهای گلستان، نهارخوران ، قرق، النگ دره ، دلند و رودهای گرگان رود ، اترک ، قره سو و سدهای گلستان 1و2، وشمگیر، کوثر(نومل) ، قرن آباد و همچنین منطقه ییلاقی درازنو و جهان نما و.... اشاره نمود. از دیگر مراکز دیدنی طبیعی استان می توان به چشمه قلقلی ، چشمه بلبل ، جنگل باغو ، چشمه دنکو ، باران کوه ، جنگل شصت کلا ، سفید چشمه ، چشمه گل رامیان ، جنگل قرن آباد ، جنگل توسکستان(گرمابدشت) و... اشاره کرد.
•
•
•سرزمین گرگان بر اساس پژوهشهای باستان شناسی آثاری از 7500 سال پیش را در دل خود جای داده است.
•این استان بزرگترین و آبادترین سرزمین در شمال ایران در سده های اولیه اسلامی و قبل از آن بوده است این سرزمین در قرن هفتم به ایالت گرگان مرسوم بوده است و از قرن هفتم تا چهاردهم به نام ایالت استرآباد نامیده شد. در حقیقت یکی از قدیمی ترین ایالت های ایران و مرکز عمده تمدن نشین از آریایی ها در شمال ایران بوده است در گذشته وسعت آن به تنهایی بیش از وسعت طبرستان (مازندران) و گیلان بوده است و با سرزمین های وسیعی چون اسعده و خوارزم برابری می کردند این استان از زمان هخامنشیان به بعد به صورت یک ایالت و با تشکیلات منظم درآمد و در آن دوران با نام هیرکانی یا هیرکانیان از معروف ترین ایالات ایران بوده است. زمان سامانیان به همراه چندین ایالت دیگر در مجچموعه سرزمین خراسان ایران قرار داشت. با وجود اسلام و در سده های اولیه آن به خصوص دوران طلایی اسلام و بعد از آن گرگان نقش مهمی در شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی داشته است به طوری که دانشممندان و شاعران بزرگی همچون ابوقادر جرجانی (مؤلف شرارالبلاغه و دلایل الاعجاز) سید اسماعیل جرجانی (مؤلف ذخیره خوارزمشاهی، اولین و بزرگترین دایره المعارف پزشکی به زبان فارسی) فخرالدین اسعد گرگانی (سراینده ویس و رامین) و میرداماد (مؤلف قبسات و صراط المستقیم) و میرفندرسکی و غیره می باشد.
•از مراکز مهم تاریخی استان می توان به شهر تاریخی جرجان و میل قابوس ، بافت قدیم گرگان ، امام زاده نور ، مسجد جامع گرگان ، میل رادکان ، دیوار بزرگ گرگان ، تورنگ تپه ، شهر و دیوار تاریخی تمیشه و ... اشاره نمود.
•
•
•این استان دارای ویژگیهای طبیعی نظیر جنگل و کوه و جلگه و دشت و صحرا و بیابان و رودخانه و خلیج است که این عوامل نقش به سزایی در رونق و شکوفایی اقتصاد مردم این منطقه از سرزمین ایران دارد و از آنجایی که بیشترین مردم این منطقه در روستاها و دشتهای حاصلخیز ساکن هستند، بالطبع محور تمام فعالیت های اقتصاد آنها ننیز در بخش کشاورزی متمرکز شده است. البته در مناطق کوهپایه ی و نواحی نیم خشک و خشک دامداری و دامپروری نیز رایج است. از محصولات عمده کشاورزی منطقه می توان از پنبه، دانه های روغنی، غلات، توتون، برنج و ... نام برد.
•استان گلستان از معدود استانهای کشور است که هم از جهت طبیعی و توپوگرافی و هم ازجهت تاریخی و فرهنگی دارای جاذبه های بسیار متنوع و فراوان بوده و قادر است گردشگران فراوانی اعم از ایرانی و خارجی را با هر نوع علاقه و سلیقه خصوصا در زمینه اکو توریست جذب نماید.
• از مراکز طبیعی استان می توان به تالاب های آلماگل ، آلا گل ، گمیشان ، گز و آبشارهای گلستان ، شیر آباد ، لوه ، رنگو ، کبودوال ، زیارت و پارکهای گلستان، نهارخوران ، قرق، النگ دره ، دلند و رودهای گرگان رود ، اترک ، قره سو و سدهای گلستان 1و2، وشمگیر، کوثر(نومل) ، قرن آباد و همچنین منطقه ییلاقی درازنو و جهان نما و.... اشاره نمود. از دیگر مراکز دیدنی طبیعی استان می توان به چشمه قلقلی ، چشمه بلبل ، جنگل باغو ، چشمه دنکو ، باران کوه ، جنگل شصت کلا ، سفید چشمه ، چشمه گل رامیان ، جنگل قرن آباد ، جنگل توسکستان(گرمابدشت) و... اشاره کرد.
•
•
موقعیت جغرافیایی و طبیعی گرگان:
•شهر گرگان یکی از شهرهای سواحل دریایی خزرو مرکز استان گلستان و 155 متر از سطح دریای آزاد ارتفاع دارد.شهر گرگان در جنوب دریای خزر و در دامنه های کوه شاهوار و بر سر راه کشوری تهراه به مشهد واقع شده است.
•بخشهایی از شهر گرگان به صورت جلگه و جنگلی و بخشهایی نیز منطقه ای کوهستانی و مرتفع است. شهر گرگان بین 54 درجه و 13 دقیقه تا 54 درجه و 45 دقیقه طول شرقی و 36 درجه و 31 دقیقه تا 36 درجه و 59 دقیقه عرض شمالی در بخش جنوبی استان واقع شده است. گرگان از شمال به شهرهای آق قلا و بندر ترکمن ، از جنوب به به جنگل و کوهستان و استان سمنان ، از شرق به شهر علی آباد و از غرب به شهر کرد کوی محدود می شود.
•گرگان بر اساس تقسیمات اداری و کشوری از سال 1380 از دو بخش مرکزی و بهاران و دو شهر گرگان و سرخنکلاته ، پنج دهستان و 134 آبادی مسکونی و 14 آبادی غیر مسکونی تشکیل شده است. جمعیت گرگان بر اساس آمار سال 1380 معادل 358877 نفر که 218162 نفر در شهر و 140715 نفر در روستا زندگی می کنند.
•گرگان دارای سه ناحیه جلگه ای ، کوهپایه ای ، و کوهستانی است .کوههای معروف گرگان به نامهای النگ ، زیلان ، پیر گرده کوه ، شاهوار ، چل چلی ، چلبه ، گاو کشان و ... است.
•گرگان دارای اقلیم کوهستانی در جنوب و نیمه مرطوب در شمال است.
•
•
•رودهای متعدد گرگان از ارتفاعات جنوبی سرچشمه و به دریای خزر و خلیج گرگان می ریزد. مهمترین رودهای گرگان به نامهای رودخانه چهارباغ ، رودخانه گرمابدشت ، چهل و چهار آب ، انجیر آب ، شصت کلا و ... است.
•عمده ترین جاذبه های گردشگری طبیعت گردی (اکوتوریست ) گرگان عبارتند از پارک جنگلی نهارخوران ، النگ دره ، قرق ، شصت کلا ، گرمابدشت ، جنگل قرن آباد ، سر نومل ، هزار پیچ ، آبشار زیارت ، آبگرم زیارت ، جهان نما و ... .
•
1- راه گرگان به شاهرود.
2- راه گرگان به حد تركمنستان(آققلعه).
3- راه گرگان به حد مازندران غربي.
4- بندرتركمن به بجنورد از طريق دشت.
5- شاهرود ترانزيت تركيه به افغانستان عبوري از شهر گرگان.
•
•شهرستان گرگان با مساحت 2885 كيلومتر مربع، در قسمت شرقي استان كه داراي مساحتي برابر با 47375 كيلومتر مربع ميباشد واقع شده است. علاوه بر شهر گرگان شهر آققلعه نيز در اين شهرستان واقع است و مجموعاً داراي 183 آبادي است.
•گرگان داراي تابستانهاي گرم با متوسط دماي7/27 درجه سانتيگراد و رطوبت نسبي 5/71 درصد در ديماه ميباشد. البته هر اندازه از دريا به سمت شرق پيش رويم از رطوبت هوا كاسته ميشود. ميزان متوسط درجه حرارت سالانه 2/17 درجه سانتيگراد ميباشد.
•
خصوصيات اقليمي شهرگرگان مطابق آمار ايستگاه :
•خصوصيات اقليمي شهر گرگان:
•شهر گرگان به علت قرارگيري در نزديكي درياي خزر از يكسو و وجود سلسله جبال البرز در جنوب و جنوب شرقي آن از سوي ديگر، تحت تاثير انتقالات آب و هوايي حوزه درياي خزر قرار دارد. گرگان در فاصله 36 كيلومتري از درياي خزر و 18 كيلومتري از سلسله جبال البرز در دامنه شاهكوه قرار دارد. آب و هواي گرگان به دليل مجاورت با دريا مشابه آب و هواي مازندران و گيلان، معتدل است. اما به تناسب بارندگي كمتري دارد. عوامل طبيعي مانند باران، باد،تابش نور خورشيد و زلزله اثر گذار بر معماري هر اقليمي ميباشد.
•درجه حرارت :
•متوسط حداكثر 1/33 درجه سانتيگراد
•متوسط حداقل1/4 درجه سانتيگراد متوسط روزانه 9/17 درجه سانتيگراد
•حداكثر مطلق 44 درجه سانتيگراد
•حداكثر مطلق 2/9- درجه سانتيگراد
•
•
•بارندگي:
• هر اقليمي رژيم بارش خاص خود را داراست.ريزش باران در ناحيه گرگان بيشتر در فصول پاييز و زمستان صورت ميگيرد البته در فصول بهار و تابستان نيز گاهاً نزولات آسماني را داريم اما كمتر. بنا به نمودارهاي ايستگاههاي هواشناسي حداكثر ميزان بارندگي ماهانه مربوط به اسفند ماه به ميزان 105 ميليمتر و مهر ماه 9/86 ميليمتر و مينيمم بارندگي در ماههاي مرداد به ميزان 7/24 ميليمتر و تير ماه به ميزان 7/32 ميليمتر ميباشد.
•بنا به گزارش جوي در ايستگاه هاشمآباد گرگان تعداد روزهاي بارندگي 91 روز در سال ميباشد و بيشترين روزهاي بارندگي به مدت 16 روز در اسفند ماه گزارش شده است و همچنين ميزان متوسط بارندگي سالانه شهر گرگان 1/432 ميليمتر است، همچنين اين گزارش تعداد روزهاي يخبندان در گرگان را 32 روز اعلام كردهاند و بيشترين معدل رطوبت نسبي را در اسفند ماه به ميزان 74% و حداقل معدل رطوبت نسبي را در خرداد ماه به ميزان 5/62% اعلام كردهاند.
•
•
•باد :
•چهار نوع باد در منطقه تشخيص داده شده است. باد غالب كه در واقع باد مطلوب شهر همه هست و به نام باد سياه خوانده ميشود. جهت وزش اين باد غربي است. دومين باد مرطوب با جهت وزش جنوبي است كه اين باد نيز از انواع بادهاي كه اولي از طرف شمال و شمال شرقي و از استپهاي روسيه ميوزد و دومي از جانب شرق دو نوع باد اخيراند كه جزو بادهاي مزاحم منطقه ميباشند.
•در اقليم معتدل و مرطوب بهترين عملكرد باد در تهويه رطوبت ساختمان ميباشد. اين مهم بخصوص در محل اتصال بنا به زمين مرطوب بسيار مورد توجه است كه در بافت قديم با كرسي چيني و ايجاد گربهرو، و در بافت جديد با استفاده از پيلوت تحقق مييابد. بطور كلي بادهاي موجود دو تاثير بر ساختمان دارند كه عبارتند از: تاثيرات مثبت و منفي.
•تاثيرات مثبت: با استفاده از بادهاي غالب و محلي و با طراحي مناسب بازشوها ميتوان عملكرد تهويه ساختمان را خصوصا در مناطق مرطوب باسيستمهاي پاسيود (مكانيسم تهويه طبيعي) انجام داد.
•تاثيرات منفي: باد باعث نفوذ رطوبت آب باران به جدارههاي ساختمان شده و باعث تخريب مصالح نما ميگردد.
•
•عمدهترين مشكلات منطقه رطوبت زياد در فصول مختلف ميباشد. به همين جهت عامل ايجاد آسايش در ساختمانهاي شهر برقراري و تداوم كوران در فضاي داخلي ميباشد. بنابراين در طراحي ساختمان براي گرگان بايد ايجاد كوران در ساختمان مورد توجه قرار گيرد.توجه به نكات ذيل در اين رابطه حائز اهميت است:
(1 ارتفاع ساختمان از سطح زمين از عوامل تعيين كننده ميزان فشار باد بر ساختمان است در نتيجه تعيين كننده ميزان استفاده از باد و ايجاد تهويه طبيعي در ساختمان است.
(2 بدليل اهميت كوران جهت ساختمان بايد در رابطه با جهت وزش بادهاي مطلوب تعیین گردد.
(3امكان ايجاد كوران در تمام اتاقها بوجود ميآيد.
(4 اگر پنجرهها در رابطه با وزش باد در محل مناسبي قرار داشته باشند حتي پنجرههاي كوچك ميتوانند در داخل ساختمان ايجاد كوران كنند. همچنين قرار گرفتن درها و پنجرهها در مقابل هم عبور جريان هوا را آسان مينمايد.
(5در گرگان ساختمان بهتر است در جهت جنوب يا جنوب شرقي ساخته شود و گسترش پلان در جهت شرقي- غربي باشد. چون ديوارهاي جنوب حداكثر تابش آفتاب را در زمستان و حداقل تابش آفتاب را در تابستان دارند.
•
•
•
•زلزله:
•منطقه گرگان از جانب جنوب و جنوبغربي در كمربند زلزله شاهرود و از جانب شمال شرقي در كمربند زلزله عشقآباد قرار گرفته است. خطوط هملرزه ناحيه شاهرود و عشقآباد بين حداقل6 و 7 (كه شامل منطقه گرگان و دشت) و حداكثر 9 و 10 از نظر زلزلهخيزي منطقهبندي شدهاند. مهمترين زلزلههاي كه در طول تاريخ در گرگان روي داده تا آنجا كه منابع نشان ميدهد در سالهاي 893، 1890، 1898، 1944، 1963 بتوالي بوده است.
•چنانچه نقشه زلزله و گسلهاي ايران نشان ميدهد در منطقه گلستان به غير از دو مورد يكي در مراوهتپه و ديگري در اينچهبرون باقي كمتر از 5/5 ريشتر شدت داشتهاند. شهرهاي گرگان، عليآباد، گنبد و .... نيز داراي سوابق زلزلهخيز ميباشند. بر اساس نقشه خطر زلزله در ايران دشت گرگان در منطقهايست كه احتمال 10% وقوع زلزلهاي با 40 الي45 درصد شتاب ثقل زمين در 50 سال از دوره بازگشت 500 ساله را دارد.
•در مجموع خطر زلزله در پايين دشت و تركمنصحرا نسبت به كوهپايه و بالاي دشت كمتر بوده و تمامي منطقه در مقايسه با نواحي زلزلهخيز كشور در خطر زياد بالاي بسر نميبرند.
•
•
ويژگي معماري بومي مناطق معتدل ومرطوب:
•بطور كلي معماري بومي اينگونه مناطق كه بيشتر كرانه هاي درياي خزر و دامنه هاي شمالي كوهستاني البرز را شامل مي شود از ويژگي هاي زير برخوردار است:
• 1- در نواحي خيلي مرطوب كرانه هاي نزديك به دريا براي محافظت از ساختمان از نفوذ رطوبت بيش از حد زمين ، خانه ها را بر روي پايه هايي مرتفع از سنگ و چوب و آجر(كف كرسي يا كرسي چيني) ويا به صورت توخالي كه اصطلاحاً گربه رو مي گويند ساخته مي شود.
• 2-به منظور حفاظت اتاقها از باران ، بالكن هايي عريض و سرپوشيده اي در اطراف خانه ايجاد گرديده اند. اين فضاها در بسياري از ماههاي سال براي استراحت و در پاره اي موارد براي نگهداري محصولات كشاورزي مورد استفاده قرار مي گيرند.
• 3- اكثر ساختمانها با مصالحي با حداقل ظرفيت حرارتي بنا گرديده اند و در صورت استفاده از مصالح ساختمان سنگين ، ضخامت آنها در حداقل ممكن نگه داشته شده است.( استفاده از مصالح سبك در اين مناطق بسيار منطقي است).
• 4- استفاده از كوران طبيعي هوا و تهويه طبيعي بودن استفاده در تمام ساختمانهاي اين گونه مناطق به چشم مي خورد. بطور كلي ساختمانها داراي پلانهايي گسترده و باز بوده و بيشتر اشكال هندسي طويل و باريك هستند. به منظور حداكثر استفاده از وزش باد در ايجاد تهويه طبيعي در داخل اتاقها ، جهت وزش نسيم دريا انتخاب مي گردد. در نقاطي كه وزش باد شديد و طولاني است (سمت غرب) قسمتهاي رو به باد ساختمانها كاملاً بسته است.
•
• 5- از نظر سازمان يابي بناها در مجوعه نيز به منظور استفاه هرچه بيشتر از جريان هوا و همچنين به دليل فراواني آب و امكان دسترسي به آن در هر نقطه، ساختمان نيمه متمركز و پراكنده هستند.
• 6-به دليل وجود بارندگي زياد در اين مناطق بام ها شيب دار بوده به صورت دو طرفه (دوترك) يا چهار طرفه ( چهار ترك)هستند. (1)
•
•
•بر اساس تحقيقات بعمل آمده در سال 1310، شهر گرگان داراي تمدن 6000 ساله است. بطور كلي ناحيه دشت گرگان و پيرامون آن در گذشته دور، ضميمه خراسان بوده است و در كتيبههاي داريوش بنام ((پرثو)) از آن ياد شده است. گويند اسكندر پس از پيروزي بر داريوش سوم اين ناحيه را متصرف شد و پس از اسكندر منطقه بدست سلوكيان افتاد. در عهد ساساني هجوم مكرر مهاجمان موجب ساختن ديواري كه آنرا سد اسكندر ناميدند، شد و هم اكنون تركمنان آن را قزلآلان يا سدارسلان مينامند.
•استراباد يكي از شهرهاي مهم سرزمين گرگان و گويا كرسي هخامنشيان بوده است و اعتبار و رونق آن پس از قتل عام و ويراني مغول و تيمور كم شده است. در زمان حمله اعراب به ايران تنها بخشي كه توانست مدت زيادي در مقابل اعراب مقاومت كند، گرگان بود تا اينكه سال 115 تا 125 هجري اعراب موفق به فتح طبرستان و گرگان شده و شهر گرگان را ويران كردند. اين شهر در سالهاي آخر دوران صفويه چندين بار مورد هجوم و غارت طوايف مختلف واقع شد و قسمتي از آن تخريب شد.
•جهت جلوگيري از حمله ازبكان قلعهاي بنام مباركآباد ساخته شد كه بعدها بنام آققلعه و سپس به پهلوي دژ و مجددا به آققلعه موسوم شد. طايفه قاجار كه در سال 1010 توسط شاه عباس به خراسان و گرگان كوچ داده شده بودند، در سال 1140 اطراف قلعه مباركآباد را ترك كرده و به شهر فعلي گرگان آمدند و از آن تاريخ به بعد شهر فعلي گرگان توسعه يافت (سال1310) و شهر از رشد قابل توجهي برخوردار شد كه آنرا ميتوان نتيجه امنيت منطقه و تمركزگرايي در اين دوره دانست.
•
•از سال 1320 به بعد عده بيشتري از شهرستانهاي ايران به اين سرزمين آمدند كه اغلب از شرق ايران مانند كاشمريها، طروديها، سيستانيهاو سبزواريها بودند.
•بدين شكل بود كه استرآباد جايگاه تاريخي وكهن گرگان را تصاحب نمود و رو به ترقي نهاد. شواهد مدون تاريخي حكايت از آن دارد كه اين شهر در اوايل دوران صفويه مورد هجوم طوايفي قرار گرفت كه اين تهاجمات موجب شد برج، بارو و خندقي بر پيرامون آن ساخته شود. پس از آن در زمان نادرشاه اين حصار و خندق تجديد شد و آخرين مرمت آن در زمان آقا محمد خان قاجار صورت گرفت.
•
•
•
• براي ايجاد يك بافت در منطقه شرايطي لازم است از جمله:
•1- داشتن زمينهاي حاصلخيز براي كشت و داشتن مرتع براي دام.
•2- دسترسي با آب.
•3- امنيت داشتن منطقه در برابر دشمنان.
•4- دسترسي به راههاي آبي و خاكي.
•5- سيلگير و زلزله خيز نبودن منطقه.
•6- قابل رشد بودن منطقه در يكي از جهات اصلي.
•7- برخورداري از ذخائر معادن طبيعي.
•كه گرگان تعداد زيادي از شرايط را داراست. بافت گرگان به صورت پيوسته و درونگرا ميباشد و گسترش آن به صورت ارتفاعي بر بالاي طبقه همكف يا در محوطه حياط ميباشد. ساختمان بنا را رو به آفتاب ميساختند و اتاقها را رو به شرق قرار ميدادند و معمولاً به طرف قبله نيز ميساختند. سقف بناها و ارتفاع ديوار هر طبقه بلند بوده و به همين علت در اتاقها طاقچه قرار داشته است كه نوعي كمد براي ساكنين منازل ايجاد ميكرده است.
•بعلت توپوگرافي اراضي بافت قديم و شيب عمومي زمين به سمت شمال شبكههاي اصلي آبياري بر روي محور شمالي- جنوبي و شبكههاي فرعيتر بر روي محور شرقي- غربي قرار گرفتهاند و به پيروي از اين مسيرهاي آبياري، معابر بافت قديم نيز بر روي اين مسيرها توسعه يافتهاند.
•
•شرايط اقليمي و نياز به استفاده از جهت وزش بادها مفيد دليل عمده نحوه شكلگيري و استقرار ساختمانهاي مسكوني نسبت به معابر در بافت قديم بوده است. بخشهاي اصلي ساختمان عموماً بصورت احجام مكعب مستطيل بر روي محور شرقي- غربي استقرار یافته اند.
•در رابطه با اقليم و استفاده بهينه از كوران باد بدنه ساختمانها حداقل بطور عام از دو جهت، شمال و جنوب به فضاي آزاد متصل ميباشد و در مواردي از سه يا چهار طرف بدنه بنا را آزاد ميگذارند به همين دليل تعداد بازشوها در جدارههاي بنا زياد ميشود و نما خارجي به همان اهميت نماي داخلي مطرح ميشود.
•ساختمانهاي مسكوني در بافت قديم بصورت يك يا دو طبقه ساخته شدهاند كه طبقات بالا معمولاً براي استفاده در فصول بهار و تابستان و قسمت پائين براي فصول پاييز و زمستان در نظر گرفته شده اند.
•حجمهاي ساختماني عموماً در قالب مكعب مستطيل ميباشد و بجز پيشآمدگي سقفهاي شيبدار نهايي كه معمولاً از چهار طرف ميباشند، پيش آمدگيها، در بدنهها مشاهده نميشوند. پيش آمدگي سقفها بين 1 تا 5/1 متر ميباشد. شيب سقفها در حدود 45% تا 50% ميباشند كه بخاطر ميزان زياد بارندگي و اجبار براي تخليه سريع آب باران ميباشد.
•
•
•
•شبكه آبرساني در بافت قديم توسط بشكههايي كه هر روز به درب منازل آورده ميشد تامين ميگشت و همين طور از طريق جمع آوري آب باران در آب انبارها و دو رشته قنات به نامهاي سرچشمه و سرخواجه و بخشي از آب رودخانه زيارت تامين ميگرديد و بهرهبرداري از آنها از طريق شبكه پيچيده و غير منظم آبياري و يا مظهر قناتها انجام ميگرفت.
•نقشه شماتيك شبكه آبرساني در گذشته نشان داده شده است كه در مسير آبياري و آبرساني شهر گرمابههاي متعدد نيز ساخته شده بودند كه آب مورد نياز خود را از طريق همين جوبهاي آب تامين ميكردند.(براي آبياري باغچه، شستشو و..)
•
•
•در بررسي سير تحول بافت قديم شهر گرگان سه دورة تاريخي متمايز به شرح زير دارد:
1- دوره اول: دوره قاجار تا اوايل دوره پهلوي.
2- دوره دوم: از اوايل دوره پهلوي تا اواسط دهه 1340 ه.ش.
3- دوره سوم: از اواسط دهة 1340 ه.ش تا امروز.
•
•
•
•
•
•روند شگل گیری و ویژگیهای عناصر کالبدی و فضاهای تجاری بازار
•گرگان به اطلاق عام شامل سرزمینی است بین خراسان و طبرستان و به اطلاق خاص ، شهری قدیمی است که ویرانه هایش در سه کیلومتری گنبدقابوس دیده می شود.
•گرگان در اوستا بصورت «وهرکانه» و در کتیبه داریوش کبیر در بیستون «ورگانه» ودر کتب پهلوی «وورکان» و «گورکان» ضبط شده است و یونانیان آن را «هیرکانی» می گفته اند. معرب آن «جرجان» است. استرآباد در بعضی متون فارسی به صورتهای «استارآباد»، «استارباد»، «ستارباد» و «استاروا» آمده است.
•صنیع الدوله در مرآت البلدان در وجه تسمیه استراباد گوید: «بنایش قدیمی و لفظش مرکب است از استر و آباد، استر مخفف «استار» به معنی کوکب و آباد به معنی عمارت است و اینکه صاحب تقویم البلدان نقل کرده این شهر را «استارباد» هم گویند . در زمان زرتشت که ایرانیان ستارهها را مظهر نور مقدس میدانستهاند، این شهر را بنا کرده و به این اسم نامیدند. (1)
•فضاي شهر گرگان از گذشتههاي دور تاكنون نمايانگر تحول كالبدي يك شهر در طول زمان است. اين ساختار تحت تأثير عوامل مختلف از قبيل ويژگيهاي اقليمي و الزامات محيط طبيعي و جغرافيايي و نيز عوامل نظام اداري- سياسي- اجتماعي شكل گرفته و نظام مديريت شهري در قرن حاضر رفتاري حاكمانه با آن داشته است.
•
•
1- ذبیحی، مسیح / گرگان نامه / صفحه 29
•
•شهر قديم كه به استرآباد موسوم بوده از يك بخش حاكمنشين در جنوب شرقي بافت قديمي شهر برخوردار بوده و براساس مستندات باقيمانده از اواخر دوره قاجار (قريب به 100 سال پيش از اين) عمارت كاخ سلطنتي قاجار و سبزه ميدان و ميدان توپخانه و ديوانخانه آقمحمدخاني و ديگر فضاهاي سكونتي و اليان و حكام شهر در اين قسمت شهر قرار داشته است. اين بخش در دوران حكومت پهلوي اول و آغاز نهضت خيابانكشيهاي ابتداي قرن حاضر و ايجاد فلكه شهرداري (كه به غلط ميدان خوانده ميشود) دستخوش تخريب جدي شد و پس از دخالتهاي كالبدي- فضايي انجام شده در كل پيكره شهر و جانشيني فلكه شهرداري بجاي ميدان توپخانه- كه در جنوب موقعيت فعلي شهرداري و بانك ملي واقع بود و برپايي يك كاخ سلطنتي در جنوب كاخ آقامحمدخان بر زميني كه از تخريب ديوار قديمي شهر بدست آمده بود )همان كه امروز كتابخانه عمومي شهر گرگان است(، سازمان فضايي و كالبدي ارگ حكومتي شهر را دگرگون نمود.
•انتقال مركز حكومتي متمركز شهر كه از عمارت عاليقاپو و توپخانه و ديوانخانه و ... برگرد يك ميدان بنام سبزه ميدان سازمان يافته بود به نوار خدماتي حاشيه خيابان كاخ و فلكه (ميدان) شهرداري با جانماي عمارت پست (پستخانه) و دارايي و شهرباني و دادگستري در امتداد خيابان كاخ و شاهرود (بهشتي) و هتل ميامي سابق و شهرداري و بانك ملي در پيرامون فلكه جديدالاحداث به همان سبك و سياق، دانشكده منابع طبيعي، ادارات كشاورزي و آب و برق و راه و ترابري و بانك صادرات و آموزش و پرورش و ... تربيت بدني و سينماها و ... كه هر كدام ساختار خدمات عمومي- اداري شهر را ميسازند در كنار خيابانها ساماندهي شدهاند.
•
•
•
•
•در زماني كه نقش شهر گرگان در مقياس منطقهاي بلحاظ وجهه اقتصادي و بازرگاني هنوز دگرگون نشده بود، كنسولگري روس در باغ روس (حد جنوب غربي محله باغشاه و مجموعه حكومتي) مستقر بوده و رفت و آمدي در آن صورت ميگرفت. اما به مرور ايام و ركود و وقفه در مبادلات بازرگاني ناشي از متروك شدن بندرگز و بندرتركمن و تيره شدن مناسبات سياسي ايران و روسيه، كنسولگري روس نيز به صورت متروكه در آمد و تنها سر درب زيبا و عمارت ارزشمند آن در باغ مصفاي امروزي يادگار آن دوران ميباشد.
•پيش از آنكه خيابان كشي هاي جديد پيكره كالبدي شهر را چند پاره كند، با كمي فاصله از ميدان توپخانه و سبزه ميدان بازار نعبلندان و سپس دربنو به بازار اصلي شهر كه بازار كهنه (يا بازار سوخته) ميخواندند منتهي ميشد. اگر بعد از گذشتن از تكيه تعلبندان مسير جنوب سرچشمه را پيش ميگرفتي با عبور از كنار امامزاده نور و تكيه سرچشمه به مصلاي شهر در حد فاصل سرچشمه و سبزمشهد ميرسيدي. در همين جا بزرگترين اجتماع هفتگي شهر بصورت نماز جمعه برگزار ميشد و جلوههاي قدرتمند مذهبي شهر را مطرح ميكرد. محلههاي مسكوني و فضاهاي عمومي و نيمه عمومي محلهها در اطراف اين محورهاي دوگانه استقرار داشتند و ساكنين هر محله بدون آنكه مرز فيزيكي مشخصي را در جدايي محلهها سراغ داشته باشي عرصه و حريم محلهاش را ميشناخت و هويت اصلي محلهاش را در قالب تكيهاي كه بنام محله تاسيس كرده بود به ديگران معرفي ميكرد.
•
•بيجا نيست اگر از ديوار و برج باروي شهر قديم و دروازههاي آن سخني كوتاه مطرح شود. و آن اينكه حدود عرصه شهر از طريق ديوار و خندق از خارج از محيط شهري جدا ميشد و دروازهها كه در تاريخ به مازندران، چهل دختر، بسطام و ... از آنها ياد شده تنها راههاي ورود و خروج شهر بودهاند. توسعه كالبدي شهر در درون اين حصار ميسر بوده و تنها كساني كه داخل حريم شهر بودهاند از امنيت بهرهمند بودند و نظام مديريت شهري براي آنها وظيفه حفظ و حراست را قائل بود.
•تخريب ديوارهاي شهر قديم و در نتيجه دروازههاي آن، از آنجا كه در دورهاي از رشد شهر صورت گرفته كه معضل انفجار جمعيت و نياز به توسعه كالبد و فضاي شهري بصورت حاد مطرح نبوده حاكي از تغيير و تحول بنيادي در نظام سياسي- اداري حاكم بر شهر و شهرهاست كه ريشه آنرا بايستي در چرخش سياسي نظام حاكم بر كشور جستجو كرد.
•نظام سلسله مراتبي ساختار فضايي-كالبدي بافت قديم كه بر مبناي پيوستگي و ارتباط بين واحدهاي مسكوني و مركز محله از طريق كوچهها و گذرهاي محلهاي و سپس ارتباط بين مراكز محلات و مراكز شهري از طريق گذرها و راستههاي اصلي بوده است در اثر خيابانكشي هاي دوران پهلوي دچار اختلال شده است، به نحوي كه مراكزي كه به خيابانهاي شهري نزديكترند زندهتر و فعالترند و مراكزي كه از خيابانها دورند دچار ركود شدهاند. آنچه در اين راستا قابل ذكر است اينكه، خيابانهاي جديد احداثي دوران پهلوي، باعث قطع پيوستگي و تداوم معابر و گذرهاي اصلي، اختلال و آشفتگي در نظام سلسله مراتبي و اتصال مستقيم به كوچههاي دسترسي و جذب كاربريهاي محلات مسكوني به
•
خود شدهاند و اين امر ارزشهاي سازمان كالبدي-فضايي شهر را دگرگون كرده و معيارهاي جديدي را براي ارزشگذاري فضاهاي شهري تعيين نموده است.
•ساختار فضايي بافت شهر گرگان، آنگونه كه در الگوي پيشنهادي طرح جامع (مصوب ارديبهشت 75) معرفي شده است بصورت تركيبي از حلقوي و خطي پيشبيني شده كه از سه ناحيه شهري تشكيل شده است. در اين الگو ميدان شهرداري بعنوان قلب و مركز اصلي شهر گرگان معرفي و معين شده است كه مركز شهر را تشكيل ميدهد. اين مركز علاوه بر پادگان شهر در شرق خيابان كاخ (پاسداران)، باغشاه و شيركش و ملل در جنوب بافت قديم شهر را نيز در برميگيرد و در بيان ويژگيهاي كالبدي آن، از ساختمانهاي مرتفع و فضاهاي باز عمومي با عملكردهاي در حد كل شهر و منطقه مازندران شرقي، ياد شده است بگونهاي كه اين مركز ناحيه پر تراكم تجاري-اداري-مسكوني شهر خواهد بود.
•در اين الگو كه در قالب طرح تجديد نظر در طرح جامع شهر گرگان به تصويب شورايعالي شهرسازي و معماري ايران رسيده است هيچ نشانهاي از ويژگيهاي ساختار كهن بافت شهري گرگان ديده نميشود و آيندهاي كه براي شهر در افق طرح جامع تصوير مينمايد حكايت از بيتوجهي به ارزشهاي تاريخي بافت مركزي شهر و در نتيجه دگرگون كردن ارزشها و تدوين معيارهاي جديدي براي ارزشگذاري ساختار شهر گرگان و از جمله مركز خدماتي شهر ميگردد. بنابراين گذر ارتباطي پيادهاي كه بتواند مركز شهر را از پادگان تا محله شيركش پوشش دهد در تقابل با ويژگيهاي محور تاريخي بافت ارگانيك و مركز قديمي شهر گرگان آنجا كه مركز خدماتي كنوني شهر بطور قوي و زنده در جبهه شمالي خيابان امام خميني گسترده شده است ساختار آيينده شهر را موفق و ارزشمند بنماياند. (1 )
•شکل گیری ساختار کالبدی و فضاهای تجاری بازار
•پیدایش و پیشینه بازار :
•قرار گرفتن ایران در مسیر جاده ابریشم، قطعأ نیاز هر ایرانی به بازار را بیش از هر شهر دیگر جهان ضروری می نماید. سابقه پیدایش بازار در ایران، به دوره عیلامیان می رسد. لوح های گلی کشف شده از تپه سیلک کاشان نشانی از داد وستد بسیار قانونمند در دوره عیلامیان است.
•با ظهور اسلام و همزمان با توسعه سرزمین های اسلامی و افزایش ارتباط اجتماعی، تبادلات اقتصادی نیز گسترش یافت به گونه ای که قرن های چهارم و پنجم را می توان دوره درخشان توسعه بازارها محسوب کرد. (1)
•بر اساس اطلاعات موجود در منابع تاریخی، از اوایل قرن اول هجری به بعد در بسیاری از شهرهای جدید و کمابیش همه شهرهای قدیمی بازارهای دائمی با فضاهای ساخته شده وجود داشت. از دوره سلجوقیان به بعد شاهد شکوفایی بازار در فضاهای شهری ایران می شویم و در دوره صفویه به دلیل برقراری امنیت کامل و توسعه روابط خارجی و گسترش مبادلات تجاری، رونق بازار به اوج خود می رسد. (2)
•
•
محله نعلبندان:
•مسجد جامع و بازار اصلي كنوني شهر تحت عنوان بازار نعلبندان در اين محله قرار دارند. اين محله در گذشته به علت تجمع صنايع نعلسازي كه از رونق فراواني برخوردار بوده است نعلبندان ناميده شده است. عمارت آقامحمدخان قاجار ودارالحكومه و ميدان توپخانه قديمي (كه اثري از آن باقي نيست) در اين محله قرار داشتند. اين محله اصلي شامل محلات فرعيتري همچون پاسرو در شرق بازار نعلبندان و مجاور مسجد جامع، ميخچهگران، باغشاه، و شيركش ميباشد. ميخچه گران در اثر خيابانكشيهاي دوره رضاشاه به وسيله خيابان شهدا از پيكره محله قديمي نعلبندان جدا شده است و در طرح بهسازي و نوسازي در دست تهيه واقع شده است. دو محله باغشاه و شيركش به لحاظ قدمت به اواخر دوره قاجار ميرسد و اگرچه نسبت به محلههاي اوليه شهر از هويت كالبدي كمتري برخوردارند وليكن ارزشهاي فضايي و سيماي شهري و عناصر كالبدي واجد ارزشهاي ويژه ميباشند. اين دو محله نيز پس از احداث خيابان امام، از بازار و هسته اوليه شهر دور شده و بدليل استقرار خانوادههاي متمولتر شهر، كمابيش هويت مستقلي كسب كرده است. بخصوص بياد خواهيم داشت كه ارزش زمين در اين بخش از بافت بيش از ساير نقاط ميباشد و نزديكي به پارك شهر و باغ وسيع و مصفاي معروف به باغ روس بر اين اعتبار افزوده است. (1)
•
•
•
•
•
•محله میدان :
•محله میدان در غرب و كنار دروازه مازندران قرار داشته است و شامل محلات فرعيتر: دربنو، ميركريم، دوشنبهاي و دوچنار ميباشد، ( محله دوچنار در حال حاضر وجود ندارد). در محله ميدان يكي ديگر از بازارهاي اصلي شهر وجود داشته است كه با احداث خيابانهاي کشی های جديد بخشي از آن از بين رفته و بخش ديگري از آن به صورت بازارچهاي فعال به كار خود ادامه ميدهد. این محله قدیمی تر و مربوط به زمانهای اولیه ی شکل گیری شهر میباشد که بعد دو محله ی دیگر در شمال و شمال شرقی در کنار میدان به وجود آمدند که باعث شده شهر به طرف شمال و شمال شرقی رشد کند. ولی از طرف غرب به خاطروجود خندق و بارو و از طرف جنوب به علت وجود جنگل و کوه ها رشد کمتری داشته است.در این محله عناصر رفاهی از جمله: مسجد، مدرسه، حمام، کاروانسرا، بازار، تکیه و امامزاده وجود داشته است.این محله دارای معابر اصلی و فرعی سنگ فرش شده بوده است که معابر اصلی عمدتا 4/5 تا 6/5 متر عرض داشته است و معابر فرعی با عرض 3 تا 4/5 متر بوده است که معابر اصلی و محلات را به هم متصل می نمودند.
•راه های دسترسی به محله نعلبندان
•راه های دسترسی به محله میدان
•
ویژگی های ساختار کالبدی و فضایی بازار
•بازار نعلبندان :
•فریزر در 1238 هـ.ق در رابطه با بازار شهر استراباد می گوید: “کوچه ها سنگ فرش است و فاضلاب در میان کوچه جاری است. بازارها مثل بازار اصفهان و شیراز طاق دار نیست، بلکه مانند خانه هایی است که با گالی پوشیده شده است.“ (1)
•سازماندهی فضایی بازار نعلبندان به صورت خطی بوده است. که به صورت ارگانیک شکل گرفته و در تناسب با اقلیم شهر بدون پوشش و باز است.جزء فضاهای بازار در دو طرف معبر بازار با پوشش شیبدار سفال پوش قرار داشته اند. در وسط کف بازار آبراه باریکی وجود دارد و اکثر مغازه ها بر روی کرسی چینی به ارتفاع یک پله قرار گرفته اند. فضاها و عناصر شاخص شهری از جمله مسجد جامع شهر که قدمت آن دست کم به دوره سلجوقی می رسد، حمام قاضی از دوره افشاری، کاروانسرای نعلبندی و تکیه نعلبندان در آن وجود دارد. (2)
•
•
•بازار میدان (بازار کهنه) :
•سازماندهی فضایی بازار کهنه به صورت چند محوری شامل راسته های متوازی در امتداد شمالی – جنوبی و راسته های متقاطع شرقی – غربی بوده است، که مجموعه ای از کاروانسراها و سراها، تیم ها و تیمچه ها را در بر می گرفته ودر بخش مرکزی دارای چهارسوق بوده است. یکی از راسته های اصلی بازار کهنه، بازار قیصریه بوده است که در انتهای جانب شمالی بازار کهنه قرار داشته و به صورت خطی بوده است و به میدانی به نام میدان قیصریه ختم می شد و در میان بازاریان و مردم به دهنه قیصریه شهرت داشته است. این بازار نیز بدون پوشش و باز بوده و تنها بخشی از آن در اواخر دوره قاجار با الگوبرداری از بازارهای مناطق خشک، به صورت مسقف ساخته شده بود.
•در زمان حاضر تنها بخشی از بازار کهنه به نام بازار میدان باقی مانده است، که در گذشته به دروازه غربی شهر یعنی دروازه مازندران یا میدان ختم می شده اشت. در این بازار کاروانسرایی از دوره قاجار وجود دارد که در واقع تنها کاروانسرای بازمانده از بازارهای قدیمی استرآباد است.
•بر اساس اسناد تاریخی و اقوال شفاهی مشاغل موجود در بازار مبدان در دوره قاجار عبارت بودند ازسفالگری، رنگرزی، کاردسازی (که اکنون تنها یک نمونه آن در این بازار موجود می باشد)، سراجی، پالان دوزی (تا چند سال گذشته در کاروانسرای میدان یک پالان دوز فعالیت می کرد) و چلنگری. بیشترین تعداد سراها و تیمچه ها در راسته های شمالی – جنوبی بازار کهنه و بازار قیصریه وجود داشته اند که از آن جمله می توان به کاروانسرای کبیر، تیمچه باقراف اشاره کرد. (1)
•
•ساختار معماری و مشاغل موجود در بازار قیصریه استرآباد متفاوت با بازارهای قیصریه در سایر شهرهای ایران بوده است. (1)
•قیصریه اغلب شکل راسته فرعی عریض تری را دارد که کاملأ بسته است و فقط با دو درب به راسته های اصلی و فرعی بازار راه پیدا می کند. اما معماری آن معمولأ از راسته های دیگر مجلل تر است. قیصریه ها بیشتر محل کار صنعتگران و پیشه وران ظریف کار مانند، درزیان، علاقه بندان، زرگران، گوهریان، سوزن دوزان و بزازان بوده است. (2)
•مشاغل موجود در بازار قیصریه استرآباد در دوره قاجار شامل ترکمن فروشی (فروش صنایع دستی ترکمنی)، حلب سازی، آهنگری، کاردگری، خبازی، چای فروشی و عطاری بوده است و ازعناصر وابسته به آن نیز می توان به گمرک خانه، قهوه خانه و دلاکی (سلمانی و موی تراشی) نام برد و مسجد کتیبه یکی از مساجد درون بازار کهنه بوده است که از یک طرف به قیصریه متصل بوده و با احداث خیابان فرح یا شهید رجایی کاملأ از بین رفته است. (3)
•عناصر اصلی اقتصادی و ارتباطی بازار
•عناصر اصلی اقتصادی و ارتباطی بازار
•عناصر اصلی اقتصادی و ارتباطی بازار
•
•
•ویژگی های سازمان اقتصادی بازار
•بند اول : جایگاه اقتصادی و شعاع عملکردی بازار در شهر:
•
•بازار نعلبندان :
•بازار نعلبندان به همراه بازار کهنه ازبازارهای قدیمی شهر گرگان به شمار می روند، بازار کهنه که قدمتی دیرینه دارد به دلیل آتش سوزی شدید و همچنین خیابان کشی که در دوره پهلوی (خیابان شهید رجایی) به وجود آمد، باعث از بین رفتن بخش هایی از این بازار شد. پس از آن بازار نعلبندان رونق زیادی پیدا کرد تا جایی که می توان از آن به عنوان قلب تپنده شهر نام برد. در حال حاضر بیشترین کالایی که در این بازار ارائه می شود میوه و سبزیجات و عطاری است و تعدادی قصابی، نانوایی، قهوه خانه، جگرکی، شیرینی فروشی نیز در بازار وجود دارد.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•بازار میدان (بازار کهنه) :
•بازار کهنه گرگان در بافت قدیمی این شهرستان، حد فاصل چهار راه میدان فعلی تا سه راه میرکریم قرار دارد، این بازار در روزگاران گذشته از جمله مراکز اصلی و مهم داد و ستد کالا (قبل از بازار نعلبندان)، توزیع و نشر افکار و عقاید فرهنگی ـ اجتماعی بوده است و براثر گذشت زمان و عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تحول یافته و شکل و بافت قدیمی و تاریخی خود را از دست داده است. این بازار راسته هاي مختلفي داشت و مدرسه هاي قديمي مانند مدرسه سادات و مفيديه، رسته آهنگران، بزازان، چلنگران، آب نبات سازان در آن نمايان بود، همچنین چند کاروانسراي مهم و معروف مانند کاروانسراي «حاج محمد تقي خان هزار جريبي» نيز در اين بازار در محدوده دروازه مازندران و امامزاده عبدالله فعلي در این بازار وجود داشت، متاسفانه امروزه همه راسته های بازار از بین رفته و تنها راسته آهنگران باقی مانده است.
•قیصریه بازار کهنه بنا به گفته آقای مرتضی آل رسول، امتداد آن از خیابان شهید رجایی به سمت مصلی بود و به دلیل آتش سوزی که در بازار قیصریه رخ می دهد باعث کوچاندن مغازه داران این راسته بازار به خیابان امام خمینی میشود.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•بند دوم : بخش های اقتصادی (دولتی و خصوصی) فعال در بازار نعلبندان:
•به گفته آقایان محمد تقی دزیانی و سید یحیی سیدین در این بازار تا اوایل دهه 50 بانکی به نام بانک اصناف وجود داشت. محل قرار گیری بانک مذکور، دکان محمد تقی دزیانی (برنج فروشی)، جنب مدرسه داراشفا بود. این دکان تا قبل از تبدیل به بانک، ابتدا نانوایی سپس بقالی – بانک – بقالی – میوه فروشی ودر حال حاضر برنج فروشی است. (1)
•بانک دیگری که در این بازار وجود داشت، بانک صادرات بود که حدود سال 1340ش، فعالیت خود را آغاز کرد. محل قرارگیری بانک در طبقه دوم پاساژ باباییان بود. (2)
•در حال حاضر تعدادی از طلا فروشی های بازار، به کار صرافی هم مشغول هستند.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•بند دوم : بخش های اقتصادی (دولتی و خصوصی) فعال در بازار میدان:
•بنا به گفته آقای مرتضی آل رسول در بازار کهنه گرگان حدود 41 سال پیش بانکی به نام بانک بیمه بازرگانان وجود داشته است که محل قرارگیری این بانک مغازه فعلی آقای هادی اریس بود.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•بند سوم : فعالیت های اقتصادی و الگوهای توزیع در بازار:
•بازار نعلبندان: در گذشته بار بدون واسطه به دست فروشندگان در بازار می رسید، اکنون بار ابتدا به میدان بار رفته و کسبه از آنجا خریداری می کنند. (1)
•بازار میدان: به گفته آقای آل رسول، این بازار به دلیل اینکه مرکز اصلی داد و ستد شهر به شمار می رفت بار از همه جا به این مکان منتقل شده و از آنجا بین کسبه ها توزیع می شد. (2)
•بند چهارم : عملیات پولی و نهادهای مالی در بازار:
•در گذشته معاملات یا به صورت مبادله کالا به کالا بود یا در قبال جنس خریداری شده همچون زمان حال پولی دریافت می شد. امروزه خرید وفروش اجناس از طریق پول، چک و سفته صورت می گیرد.
•از جمله نهادهای مالی در بازار می توان به اوقاف اشاره کرد، به دلیل وقفی بودن اغلب مغازه ها، فروشندگان و کسبه های بازار ماهانه مبلغی به عنوان اجاره به اداره اوقاف پرداخت می کنند (مغازه داران هر سه سال یکبار با اداره اوقاف قرارداد می بندند).
•
•
•
•عناوین و گروه بندی فعالیت های بازار
•
•بند اول : گروه های فعال در بازار:
•تاجر / تجارت:
-وضع تجارت استرآباد بر چند قسم است: تجار استرآباد اغلب با یموت مبادله و معاوضه جنسی دارند. قند، چایی، تنباکو، شالی، برنج و بعضی اقمشه روسی می دهند در عوض گندم، جو، کره، نمد، اسب، آقری، قالیچه، خرجین، گلیم، تنگ آلاچیق، تنگ جوخوری، طناب می گیرند و بعد خودشان به اقتضای صرفه تجارتی هر کجا مقتضی دانند می فروشند و با اغلبی از دهات و رعایا هم معاوضه دارند که شالی و پنبه و کنجد پیش خرید کرده جنس و قماش و... عوض می دهند. عمده داد و ستد تجار استرآباد با تجار مسیحی است که در بندر جزهستند و تجارت ارامنه با تجار استرآبادی معاوضه قند و شکر و آرد حاجی طرخان و اقمشه روسی و بلورآلات است با پنبه و پوست گوسفند و کنجد و شالی و برنج و گندم و جو و اجناس یموتی، خرید و فروش منات متداول است. (1)
-بازار نعلبندان: طبق گفته آقایان ولی الله عراقی و محمد تقی دزیانی، در بازار نعلبندان تجارتخانه ای در پاساژ باباییان (حزینی)، وجود داشت و کار آنها اغلب خرید و فروش پنبه بود. از تاجران این بازار: حاج یدالله احمدی، محمدابراهیم خطیری، بابا علی رضایی، حاج صفر شایگان، حاج حسین کریمی و ... بودند. (2)
-بازار میدان: ریاضی، حاج صاحب زاهدی و مرادی، حاج اصغر لطیفی، سالک، باقرمفیدی، توسلی، نیشابوری و ... بودند. (3)
-
•
•عمده فروش / عمده فروشی :
-فروش کالا به صورت کلی . مق خرده فروشی . (1)
-عمده فروشان بازار نعلبندان: حاج نصرالله سیدین، حاج سرالله سیدین، حاج قاسم کاوه، حاج حسن خدیور، قدرت یداللهی.(2)
-
•خرده فروش / خرده فروشی :
-مقابل عمده فروش . قسمی پیله ور.(یادداشت بخط مولف ). فامی . فروشنده دوره گردی که آینه خرد و مایحتاج خرد بمردمان می فروشد. (یادداشت بخط مولف ). آنکه آینه های کوچک و صابون و عطر و عطریات و بند جوراب و شمعچه و سنجاق موی و تکمه فروشد در حال گشتن در کویها و برزنها. (یادداشت بخط مولف ). بهندی آنرا بساطی گویند. (غیاث اللغات ). شخصی که سهل و کم بها بفروشد چون آئینه و شانه و امثال آن و این از نوع بساطی بود در هندوستان. (3)
-بنا به گفته محمد تقی دزیانی، تعدادی از خرده فروشان داخل بازار و تعدادی از آنها در ابتدای محلات قرار داشتند و کالاهایی از قبیل سبزی، ماست، پنیر و ... به فروش می رساندند. (4)
-خرده فروشان بازار میدان: رسول کاظم نژاد، سید احمد آل رسول، محمدرضا غفوریان، یحیی مغری، غلام حسین نژاد، علی محمد فلاحی. (5)
•
• جاگذاری تجارتخانه ها و عمده فروشان بازار نعلبندان
• جاگذاری تجارتخانه ها و خرده فروشان بازار میدان
•
•بند دوم : گروه های واسطه ای در بازار
•دلال / دلالی:
-واسطه ، واسطه در خرید و فروش . شغل دلال، میانجیگری میان خرنده و فروشنده و راهنمایی در دادوستد و معامله . (ناظم الاطباء). پیدا کردن طرف معامله یا معامله کردن به حساب واسم دیگری در ازاء اجر معین . (از فرهنگ حقوقی ).(1)
-بازار نعلبندان: در گذشته کسانی که در بیرون از دروازه های شهر قرار داشتند برای فروش اجناس خود به شهر آمده و به وسیله دلال هایی که در نزدیکی دروازه ها بودند اجناس خود را به فروش می رساندند. تقریبأ خرید و فروش بدون دلال، به دلیل نداشتن شناخت صورت نمی گرفت و پس از آشنایی، معامله بدون دلال نیز انجام می شد. (2)
-بازار میدان: برادران غفوریان، یزدی، حسام، علی اصغری، اربابی و ... (3)
•حق العمل کار / حق العمل کاری:
-کسی که بار خریداری کرده و با سود بیشتر به مغازه دار می فروشد.
-بازار میدان: حاج طالب شمشیری، میرزا ربی مهاجر، حاج احمد مهدی نژاد، حاج تراب محمدی، جمال محسن مفیدی . (4)
•بنکدار / بنکداری:
-عمده فروش ، کسی که جنس را به طور عمده می فروشد. کسی که ماکولات از قبیل پنیر و کشک و روغن و برنج و حبوبات و جز آنها را جهت فروش ذخیره کرده احتکار می نماید. (از ناظم الاطباء). کسی که ماکولات از قبیل پنیر و کشک و روغن و برنج و حبوب و جز آنهارا جهت فروش ذخیره کند. (5)
•
•
•
•بند چهارم : گروه های حاشیه ای در سازمان اقتصادی بازار
•پیشه ور / پیشه وری:
-دارای پیشه ، کسی که دارای کار و هنری است . عمل پیشه ور: و طبقه سوم بعضی را پیشه وری فرمود چون نانوا و بقال و قصاب و بنا و دیگر پیشه ها. (فارسنامه ابن البلخی چ اروپا ص 31). (1)
-پیشه های موجود در بازار نعلبندان: حلبی سازی، سماور سازی، نانوایی، قصابی، خیاطی و ...، پیشه های فعال در گذشته، آهنگری (نعلبندی و ساخت ادوات کشاورزی)، کفاشی، نجاری، نفت فروشی و ... .
-پیشه های موجود در بازار میدان: آهنگری، نانوایی، قصابی، چای فروشی، بقالی و ...، پیشه های فعال در گذشته، آهنگری، رنگرزی، کوزه گری، دلاکی(سلمانی)، حلب سازی، عطاری، بقالی و ... .
•شاگرد / شاگردی:
-کسی که نزد دیگری علم و ادب یا هنر آموزد. (2)
-در بازار نعلبندان و همچنین میدان بسته به نوع کار و پیشه دکان داران مانند، قصابی، نانوایی، بقالی و ... شاگرد نیز دارند. (3)
-
•انباردار / انبارداری:
-کسی که انبار ذخیره بآن سپرده است . (ناظم الاطباء). محافظ انبار. نگهبان محل کالا و ارزاق. (فرهنگ فارسی معین ). حسابدار انبار. حافظ انبار. آنکه حساب محتوی انبار با اوست. (4)
-بسته به حجم کار، بعضی دکان ها انبار جداگانه برای ذخیره اجناس خود دارند. (5)
•
•باربر / باربری:
-حمال و فعله و مزدور. (ناظم الاطباء). بارکش . آنکه بار برد. حامل./ عمل و شغل باربر. مؤسسه ای که امور حمل و نقل کالا را به عهده دارد. (1)
-باربران در گذشته پشتی بر دوش خود داشتند و بار را حمل و نقل می کردند، امروزه با استفاده از چرخ دستی این کار صورت می گیرد (2)، در گذشته بار بیشتر با گاری (اسب) و یا چرخ دستی داخل بازار وارد می شد (قزاق های مقیم گرگان بیشتر این کار را انجام می دادند). (3)
•دست فروش / دست فروشی :
-آنکه کالا را به دست گرفته در کوچه و بازار بفروشد. خرده فروش وپیله وری که متاع خود را به هر قدری که مشتری بخواهداگرچه خیلی کم باشد بفروشد. (ناظم الاطباء). آنکه پاره ای کالاها بر دست در کویها و بازارها فروشد. آنکه چیزها از قبیل حوله و دستمال و جز آن بر دست گرفته و در شهر گردد تا آنها را بفروش رساند. آنکه حوله و دستمال و امثال آن برای فروش در دست دارد و دوره گردی کند. دوره گردی که حوله و دستمال و امثال آن فروشد. (یادداشت مرحوم دهخدا). دوره گرد. (4)
-در بازار نعلبندان و میدان، دست فروشان در فضای باز یا میدان گاه تکیه قرار دارند و کالای غالب دست فروشان میوه و سبزیجات است. دست فروشان که در این مکان قرار دارند، اجاره ای به هیأت امنای تکیه ها می دهند. (5)
•
•منابع :
•
•بهزادفر، مصطفی – نادری، سیدمجید - فروزانگهر، حمیده / نقش و کارکرد اجتماعی بازارهای سنتی شهرهای ایران / فصلنامه شهرسازی و معماری آبادی
•ستوده، منوچهر / از آستارا تا استرآباد / جلد پنجم
•سلطانزاده، حسین / فضاهای شهری در بافتهای تاریخی ایران 1372
•ذبیحی، مسیح / گرگان نامه
•قبادیان، وحید / بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران
•قدس مفیدی، محمد / پروژه مطالعه و شناخت و پژوهش در بافت تاريخي گرگان
•میرحسینی، محدثه / پروژه مطالعاتی و طرح بازار قیصریه در نمایشگاه ICBC
•حسنپور زهره، اسدیان محبوبه ، غلامحسینی مژگان / پروزه طرح مرمت بافت (محله نعلبندان)
•عرب عامری، الهه – آزادبخت، اعظم – قربانی، مینا / پروژه طرح مرمت بافت (محله میدان)
•آل رسول، سید مرتضی – مهدی نژاد،حاج محمد / تحقیقات میدانی (محله میدان)
•دزیانی، محمدتقی – سیدین، سیدیحیی، عراقی، ولی الله، کریمی، حسین / تحقیقات میدانی (محله نعلبندان)
•فرهنگ لغت دهخدا / اینترنت
•فرهنگ لغت معین / اینترنت
•
•
•