توفان در ۵۷ چنان عظیم و کم نظیر بود که شاید سالهای سال بتوان در چگونگی جریان آن تحقیق کرد. خیزابهای ویرانگر آن را با کمک به اسناد و خاطره ها از نو نوشت. رابطه ها علل و بافت آن را به مطالعه های عمیق سپرد و شابد هم در پایان همان توهمی که پس از پایان جنگ جهانی دوم بر بسیاری از علل، ادامه و پایان جنگ سایه افکند، بر گستره این طوفان نیز سنگینی کند و راز آنرا بر اسرار بسیاری دیگر از معماهای تاریخ حیات بشر اضافه کند.