خلقت عبس نيست
عالم را جهان گفتند چون پيوسته در جهش حيوتی است و دم به دم جهنده است از اين معنی عارف تعبير به تجدّد امثال در ماسوی الله می کند و حکيم به حرکت جوهری در طبيعت.
و حرکت منقسم بر دو نوع است: حرکت وجوديه و حرکت ايجاديه که در منظر عارف حرکت وجوديه و ايجاديه حرکت حبّی است مأخوذ از گنجينه ((کنت کِنزاً مَخفيا [خَفياً] فأحببت أن أعرفُ فَخَلقتَ الخلق لکی أعرف)) حرکت وجوديه حرکت استکمالی است که انسان به کمال حقيقی برسد چه خلقت عبس نيست و هر نوعی در راه تکامل است و به کمال ممکن خود می رسد و انسان هم از اين امکان مستثنی نيست. پس وصول به غايت انسانی برايش ممکن است و بايد به فعليّت خود برسد و آن به فعليّت رسيده انسان کامل است پس با عنايت به اصل ((کنت کِنزاً مَخفيا [خَفياً] فأحببت أن أعرفُ فَخَلقتَ الخلق لکی أعرف)) غرض از ايجاد نظام عالم ظهور و تجلی حق متعال در خلق خود_ اعنی انسان کامل _ است چه اينکه انسان کامل شجره وجودی را ثمر است و به قول حضرت علامه حسن حسن زاده آملی ((روحی فداه)):
يک درخت است نظام ازلی و ابدی آدم او را ثمر است و چه گرامی ثمری
اين نه به اين معناست که ديگر کائنات مظهر حق نيستند بلکه در نظام عالم جز وجود (حق) تجلی ندارد و وجود، مساوق با حق است يعنی هر جا وجود است، حق است و هر جا حق است، وجود است و جمله خلق از آنجا که وجودند اولاً مرتبط با حق اند ثانياً عين الربط به حق اند و ثالثاً فانی در حق اند و لذا می فرمايد: ((سَنُريهِم ءَايتِنا فِی الاَفَاقِ وَ فِی أَنفُسِهِم حَتَّی يَتَبَيَّنَ لَهُم أَنَّهُ الحَقُ)) ((سوره مبارکه فصلت آيه 53)) پس وجود است که مشهود ماست، يعنی حق است که مشهود ماست ما حق هستيم و جز ما همه حق اند. امّا مسئله قابل تأمل اين است که اگر چه تمام موجودات نظام عالم اسماء الله اند و کلمات دفتر حق و جداول وجودی دريای لا يتناهی حقيقه الحقايق نظام عالم ولی خداوند در هر موجودی به مقدار ظرفيت و قابليت آن از فيوضات و حکمت خود نوشته و به مقدار سعة وجودی هر جدولی در آن سريان دارد امّا در بين اين همه عوالم وجودی آن دفتری که از بقيه جامع تر است انسان است که بر اساس قابليتش ((که اِنَّ العَطايات علی قَدر قابِليات)) گنجايش نوشته شدن تمام کلمات و حقايق نظام عالم را در نفس ناطقه اش دارد
سّر تو جدول دريای وجود صمديست دفتر غيب و شهود کلمات احديست