خیامی یا خیام
از معروفترین چهرههای ادبی زبان فارسی که امروزه در خارج از ایران بیش از داخل ایران مورد توجه جهانیان قرار گرفته است، ابوحفص عمر خیامی حکیم ریاضیدان نیشابوری است که به نام عمر خیام شاعر رباعیگوی نیشابوری شناخته شده است.
معرفی کتاب
با چاپ کتاب نوروزنامه منسوب به عمر خیام در سال ۱۳۱۲ هجری شمسی که دربردارندۀ تعریف نوروز و آداب و رسوم مربوط به آن است، موضوع خیام از نو بر بساط بحث و نقد گذارده شد؛ زیرا این کتاب را یابنده و چاپکنندهاش به صورتی تازه و گیرا درآوردند که برای خیام افزون بر معرفت به ریاضیات و فلسفه، آگاهی از علم انگورشناسی و وسایل سوارکاری و هرچه مناسب زندگانی مردی صاحب مال و کامران در آن زمان بوده، قائل شده است.
انتشار این کتاب افرادی را به دقت نظر برای یافتن حقیقت در باب خیام تشویق نمود، از جمله صاحب مقالات این مجموعه را به نگارش مقالهای تحقیقی در روزنامۀ شفق سرخ وادار کرد. نویسندۀ این مجموعه در ضمن تحقیق و تتبع به نکات تازهای برخورد که بعدها در طی زمان دربارۀ هر یک از آنها در زمان مناسب مقالهای تحریر کرده یا گفتاری ایراد نموده است؛ چون صورت این مقالات و گفتارها غالباً مورد نیاز و درخواست اشخاص علاقمند به پژوهش و تحقیق در موضوع خیام بوده، به جمعبندی و منظمکردن آنها پرداخته است.
استفادۀ شاعری در ایران از کلمه حکیم به معنی فیلسوف و دانشمند در میان شعرای فارسیگو انحصار بدو ندارد، بلکه فردوسی پیش از او و خاقانی بعد از او و قاآنی هم در دورۀ قاجاریه از این عنوان علمی استفاده کردهاند. در عنوان حکیم جای بحثی نیست، به ویژه دربارۀ خیامی که نظامی عروضی تاریخنگار زمان، او را در مقالۀ مربوط به حکما آورده است و بیهقی مورخ حکمای اسلامی معاصر او هم نام وی را به تفصیل در ضمن اسامی حکمای مسلمان و متدین ذکر کرده است. خاقانی شروانی هم نیمقرن بعد از مرگ خیامی (۵۱۷)، در تمجید از مربی خود عمر ابن عثمان شروانی، او را مظهر حکمت خیامی و دیانت عمر خطاب خوانده است. بنابراین در حکیم بودن خیامی دیگر جای شکی نمیماند، بلکه شهادت نظامی عروضی و بیهقی از آشنایان تاریخنگار همزمان خیامی و اشاره شاعر نزدیک به زمان حیات او، خاقانی هم آن را تأیید کامل میکند.