پژوهشی در ادبیات سفرنامهای همراه با کتابشناسی سفرنامههای فارسی
از مقدمه کتاب:
سفرنامه نویسان از لایه های مختلف جامعه و با اهداف و انگیزه های متفاوتی به سفر رفته اند (سفیر و مامور سیاسی، زائر، سیاح و جهانگرد) و هر یک با دیدی متفاوت و با برداشتی که حاصل تجربه و جهان نگری آنها بود، خاطرات سفر خود را نوشته اند. این نوشته ها بخشی از واقعیتهای تاریخی – اجتماعی اند که در ارزیابی ها و بازنگری ها بیش از مآخذ تاریخی و خاطرات ارزشمندند زیرا دور از خیال پردازی، غرض ورزی ملاحظه دفاعیه با تصورات باطل اند.
به هر ترتیب، سفرنامه ها اسناد مکتوبی در شناخت تاریخ روابط خارجی، تاریخ – سیاسی، شیوه زیستن و فرهنگ عامه اند و از این جنبه نیز بسیار سودمندند. سفرنامه ها به سبب نوع نگارش و موضوع آمیزه ای از مطالب مختلف اند.
تعیین موضوع با وجود گستردگی و پراکندگی آثاری چون راپرتهای سیاسی، خاطرات، یادداشت ها و تک نگاری ها که هر یک به نوعی به گشتنامه شباهت دارند، دشوار است.
به طور مثال راپرت سیاسی حاج واشنگتن (حسین قلی خان معتمد الوزاره، صدرالسلطنه) به ناصرالدین شاه در واقع گزارش سفر امریکاست که به سبب نزدیکی با ویژگی ادبیات سفرنامه ای در فهرست به آن اشاره شده است.
اما از کتابهایی چون مسالک و الممالک ابواسحاق اصطخری و دیگران، بستان السیاحه و حدایق السیاحه زین العابدین شروانی، رساله تحقیقات سرحد به میرزا سید جعفرخان حسینی تبریزی، سالهای بحران نوشته ناصر قشقایی، کتابهای خاطرات و… که در آنها به رویدادهای سفر نویسنده نیز اشاره شده است، به این سبب که فاقد ویژگی سفرنامه است و رویکرد جغرافیایی، سیاسی و… در آنها بیشتر است در فهرست سفرنامه ها به آنها اشاره نشده است…