گرگان شناسي
مقدمه
بازشناسي تاريخچه و سير تحولات تاريخي شهر گرگان به مانند اغلب بررسي هاي تاريخي
كالبد شهرهاي ايران، بسيار محدود و در پاره اي از موارد داراي محتواي متناقض اند. منابع قابل
استناد در اين بررسي ها معمولا شامل كاوش هاي باستان شناسانه، محتواي سفرنامه ها و تذكره
هاي تاريخي جغرافي دانان ايراني و اسلامي و نقشه ها و يا عكس هاي هوايي تهيه شده است.
روش بررسي نيز بررسي تطبيقي اين اسناد و مدارك به منظور درك ساختار اصلي شهر و چگونگي
تحول آن است. در مورد شهر گرگان يا استرآباد دشواري ديگر مطالعه، در هم آميختگي تاريخ و
وقايع اين شهر با تاريخ شهر گرگان )جرجان( است، و از همين رو است كه آگاهي ما از وقايع
تاريخي استرآباد اندك است.
-1-3وجه تسميه شهر گرگان )استرآباد قديم(
محدوده اي كه امروزه به نام شهر گرگان شناخته مي شود تا سال 1316شمسي به نام استرآباد
خوانده مي شد .1استرآباد، اسم علم، لفظش مركب است از دو كلمه استر و آباد، استر مخفف
استاره كه به معني كوكب و آباد به معني عمارت است .2كلمه آناهيتا، آناهيت و ناهيد بعدها به
صورت استر، ايستار، استاره و ستاره در آمده و به عنوان اسامي دختران ايراني معمول شد. در
بعضي نقاط استر را بر آباداني ها هم اطلاق مي كردند. چنانكه اردشير پس از فتح خوزستان شهر
باستاني »ميسن« را آباد و آن را به نام همين فرشته آب و آباداني »استرآباد اردشير « ناميد. معني
لغوي استرآباد »شهر آناهيتا« است. استرآباد )گرگان فعلي( مي تواند منسوب به استر و ناهيد باشد
و شايد به همين دليل است كه ابوريحان بيروني مي نويسد پادشاهان استرآباد لقب »آناهبد« داشتند
و استرآباد را در قديم »استرك« نيز مي ناميدند. رابينو نيز معتقد است استرآباد را در محل استرك
بنا كردند .3صاحب تقويم البلدان نقل كرده كه اين شهر را استار آباد هم گويند 4و اعتماد السلطنه
در مرآةلبلدان هم آنچه مي نگارد مويد اين قول است:
»گويند استاره آباد است و در زمان زردشت كه عجم اجرام مضئه را مظاهر انوار اقدسيه مي
شمرده و كواكب را زايد الوصف تعظيم مي كرده اند اين شهر را بنا كرده و به اين اسم موسوم
داشته اند.«
3تاريخچه
-1-2-3شهر گرگان )استرآباد قديم( قبل از اسلام
-2-2-3شهر گرگان )استرآباد قديم( در دوره پس از اسلام
الف( شهر گرگان )استرآباد قديم( در دوره متقدم اسلامي )از قرن اول هجري، ورود
اسلام به ايران تا قرن چهارم هجري قمري، حكومت آل بويه(
ب( شهر گرگان )استرآباد قديم( در دوره مياني اسلامي )از قرن پنجم هجري
قمري، حكومت سلجوقيان تا قرن دهم هجري قمري، حكومت غازاني(
ج) شهر گرگان در دوره متاخر اسلامي از قرن دهم ، اغاز حكومت صفويان تا چهاردهم هجري قمري، حكومت قاجار
• بافت شهر استرآباد در دوران حكومت قاجاريه
الف( بارو، قلعه و دروازه هاي شهر
ب( دارالحكومه و ميدان توپخانه
ج( معابر و راه ها
د( محلات
ه( بازار
ز( عناصر خدماتي
-3-2-3شهر گرگان در دوره معاصر) 1300هجري شمسي، از ابتداي دولت
پهلوي تا كنون (